Decyzja o rozwodzie jest jedną z trudniejszych, jakie podejmuje człowiek, ponieważ niemal zawsze wiąże się z dużym ładunkiem emocjonalnym. Kiedy już zostanie podjęta, pojawia się cały szereg praktycznych pytań: od czego zacząć, jak długo to potrwa, co będzie się działo na sali sądowej i czego można się spodziewać po drugiej stronie. W tym artykule opisuję przebieg sprawy rozwodowej krok po kroku, abyś mógł przygotować się na to co czeka Ciebie po złożeniu pozwu rozwód.
Zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, sąd orzeknie rozwód, gdy między małżonkami zaistniał trwały i zupełny rozkład pożycia małżeńskiego. Oba te elementy muszą wystąpić łącznie. Rozkład jest zupełny, gdy między małżonkami ustały więzi typowe dla związku małżeńskiego, czyli więź uczuciowa, fizyczna i gospodarcza. Trwały rozkład jest wówczas, gdy według oceny sądu nie ma realnych przesłanek do tego, żeby współżycie zostało przywrócone. Oczywiście każdy przypadek jest oceniany przez sąd indywidualnie, choć w praktyce w głównej mierze brane pod uwagę są m.in. długotrwała separacja faktyczna (czy brak wspólnego zamieszkiwania), czy okoliczności, które doprowadziły do zdrady (czy jest to incydentalny konflikt między małżonkami, czy może np. zdrada).
Przepisy regulują również sytuacje, gdy pomimo spełnienia powyższych przesłanek, sąd i tak nie orzeknie rozwodu, Są to tzw. negatywne przesłanki. Ma to miejsce w szczególności wtedy, gdy rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a ten drugi się sprzeciwia, albo gdy orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z dobrem wspólnych małoletnich dzieci lub z zasadami współżycia społecznego.
Sprawę o rozwód inicjuje się poprzez złożenie pozwu o rozwód do sądu okręgowego właściwego ze względu na ostatnie wspólne miejsce zamieszkania małżonków, jeżeli choć jeden z małżonków nadal zamieszkuje w tej miejscowości. Jeżeli zatem małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania w Szczecinie i jeden z małżonków nadal tu zamieszkuje to właściwy będzie Sąd Okręgowy w Szczecinie.
Pozew powinien wskazywać żądanie orzeczenia rozwodu z określeniem, czy ma być to rozwód bez orzekania o winie, czy może z orzeczeniem winy. Wówczas należy wskazać, czy chodzi o wyłączną winę jednego z małżonków, czy winę obojga. Jeżeli strony mają wspólne małoletnie dzieci, pozew musi także zawierać stanowisko w zakresie władzy rodzicielskiej oraz alimentów, a także może dotyczyć kontaktów rodzica z dzieckiem. W pozwie można również zażądać podziału majątku wspólnego jeżeli nie spowoduje to nadmiernej zwłoki postępowania. W praktyce, sąd rozwodowy dokona podziału majątku wspólnego wyłącznie, gdy małżonkowie przedstawią zgodne porozumienie w tym zakresie.
Do pozwu należy dołączyć co najmniej odpłatny odpis aktu małżeństwa oraz – jeżeli strony mają wspólne dzieci – odpisy aktów urodzenia dzieci. Opłata od pozwu o rozwód wynosi 600 złotych. Oczywiście w zależności od liczby spornych kwestii (alimenty, władza rodzicielska, kontakty, czy orzeczenie winy) konieczne będzie przedstawienie stosownych dowodów. Dowody mogą być w formie dokumentów (umowy, rachunki, wiadomości sms, zdjęcia, nagrania), jak i zeznań świadków.
Jeszcze przed pierwszą rozprawą każda ze stron może wnieść o zabezpieczenie swoich roszczeń na czas trwania postępowania. jest to rozstrzygnięcie tymczasowe, które upada najpóźniej z chwilą zakończenia sprawy. Najczęściej dotyczy alimentów na dzieci lub na małżonka, uregulowania tymczasowego sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania, czy kontaktów z dzieckiem.
Postanowienie o zabezpieczeniu zapada jeszcze przed przeprowadzeniem postępowania dowodowego (np. wysłuchania zeznań świadków), jeżeli sąd uzna, że uprawdopodobniono roszczenie i interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia. W sprawach rodzinnych, gdzie sytuacja finansowa jednego z małżonków może być trudna już od chwili faktycznego rozstania małżonków, wniosek o zabezpieczenie jest bardzo istotnym instrumentem, którego nie należy lekceważyć.
Po otrzymaniu pozwu sąd doręcza jego odpis drugiej stronie (pozwanemu) i wyznacza termin do złożenia odpowiedzi na pozew. Podobnie jak sam pozew, odpowiedź jest kluczowym momentem dla sprawy, albowiem złożona odpowiedź określa stanowisko procesowe, czyli żądania i wnioski drugiej strony (np. żądanie orzeczenia wyłącznej winy drugiego małżonka, czy sprzeciw wobec żądanej kwoty alimentów). W odpowiedzi na pozew, pozwany zobowiązany jest przedstawić wszystkie dowody mające znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Brak złożenia odpowiedzi na pozew uznawane jest za tzw. milczącą zgodę, czyli sąd przyjmuje, że pozwany nie zaprzecza żądaniom i uzasadnieniu pozwu. Tak jak w przypadku pozwu, również odpowiedź na pozew warto co najmniej skonsultować z adwokatem, ponieważ te dokumenty nadają kształt i kierunek wszczętej sprawie rozwodowej.
Sprawa rozwodowa jest rozpoznawana przez sąd okręgowy w składzie jednego sędziego zawodowego i dwóch ławników. Na początku pierwszej rozprawy sąd najczęściej przeprowadza wstępne przesłuchanie stron, co jest odstępstwem od ogólnej zasady, że strony postępowań przesłuchiwane są na końcu po wysłuchaniu wszystkich świadków.Takie wstępne przesłuchanie pozwala sądowi określić rzeczywiste punkty sporne stron, zorientować się w przedmiocie intensywności ewentualnego konfliktu, a także podjąć próbę pojednania stron. Oboje małżonkowie składają wyjaśnienia co do okoliczności rozkładu pożycia oraz jeżeli są wspólne małoletnie dzieci dotyczące sytuacji dziecka i sposobu sprawowania opieki. Dopiero po tym przesłuchaniu sąd decyduje o dalszym toku sprawy, kolejności przesłuchiwania świadków, czy zasadności dopuszczania innych dowodów (np. zwracanie się do różnych instytucji o informacje, czy dopuszczenie dowodu z opinii biegłego).
Jeżeli obie strony zgadzają się na rozwód bez orzekania o winie i nie ma między nimi sporu co do dzieci, zasadniczo wystarczy jedna rozprawa. Sąd przesłuchuje obie strony, po czym ogłasza wyrok. Takie postępowanie może się zakończyć nawet w ciągu kilku miesięcy od złożenia pozwu, choć rzeczywistości czas oczekiwania na pierwszą rozprawę zależy od obciążenia danego sędziego. Niekiedy w przypadku spraw, w których brak jest sporu między małżonkami, udaje się przyspieszyć czas oczekiwania na pierwszą rozprawę.
Jeżeli jedna lub obie strony żądają orzeczenia winy, sprawa znacznie wydłuża. Sąd musi przeprowadzić drobiazgowe postępowanie dowodowe, w którym przesłucha świadków, oceni dokumenty, a nawet zasięgnie opinii biegłego lub Opiniodawczego Ośrodka Specjalistów Sądowych (tzw. OZSS). Liczba terminów rozpraw rośnie proporcjonalnie do tego, ile okoliczności jest spornych i jak wiele dowodów trzeba przeprowadzić. W sprawach złożonych postępowanie może trwać nawet kilka lat. Sprawy te wymagają zdecydowanie największego nakładu pracy adwokata oraz wiążą się z największym kosztem emocjonalnym stron.
Decyzja o tym, czy żądać orzeczenia winy, powinna być podjęta świadomie i po analizie jej rzeczywistych konsekwencji. Orzeczenie winy ma znaczenie przede wszystkim dla roszczeń alimentacyjnych między byłymi małżonkami oraz może mieć znaczenie przy podziale majątku. Decyzję w tym zakresie warto przedyskutować z adwokatem, który doradzi i oceni rzeczywiste korzyści każdego z kierunków rozwodu.
Wyrok rozwodowy nie ogranicza się do samego orzeczenia o rozwiązaniu małżeństwa. Zawiera również szereg rozstrzygnięć dodatkowych, które są umieszczane w wyroku z urzędu lub na wniosek stron:
Po zamknięciu rozprawy sąd ogłasza wyrok. Jeżeli strony są obecne na sali, wyrok jest podawany ustnie wraz z krótkim ustnym uzasadnieniem. Aby uzyskać pisemne, szczegółowe uzasadnienie strona musi złożyć w tym zakresie wniosek w terminie 7 dni od daty ogłoszenia wyroku. Jest niezbędne, jeżeli strona zamierza się wnieść apelację. Wniosek podlega opłacie w wysokości 100 zł.
Wyrok staje się prawomocny, gdy żadna ze stron nie złoży wniosku o pisemne uzasadnienie, albo po otrzymaniu takiego uzasadnienia nie złoży apelacji w terminie 14 dni. Dopiero z chwilą uprawomocnienia wyrok wywołuje swoje skutki prawne. Innymi słowy dopiero po uprawomocnieniu się wyroku małżonkowie staję się „singlami” w sensie prawnym.
Prawomocny wyrok rozwodowy kończy postępowanie o rozwód, ale nie zamyka wszystkich spraw, które się z nim wiążą. Wówczas strony mogą występować do sądu rejonowego o dokonanie podziału majątku wspólnego. Możliwe jest również kierowanie takiego wyroku do egzekucji w zakresie alimentów.
Takie rozstrzygnięcia jak alimenty na dzieci lub byłego małżonka, władza rodzicielska oraz kontakty, mogą być zmieniane w odrębnych postępowaniach już po zakończeniu sprawy rozwodowej, jeżeli po wydaniu wyroku zmieni się sytuacja życiowa uprawnionego lub zobowiązanego.
Z perspektywy wieloletniej praktyki mogę powiedzieć, że wyrok rozwodowy to często początek, a nie koniec dłuższego procesu prawnego. Dobrze przeprowadzone postępowanie rozwodowe, z jasno określonymi żądaniami, odpowiednim zabezpieczeniem roszczeń i dowodami przeprowadzonymi we właściwym czasie, ogranicza liczbę późniejszych sporów. Źle przeprowadzone postępowanie potrafi generować kolejne spory i sprawy przez lata.
To pytanie, które pojawia się niemal w każdej rozmowie o rozwodzie. Odpowiedź jest prosta, choć nie zawsze satysfakcjonująca: to zależy. Wszystko zależy od zakresu sprawy, świadomie podjętej decyzji o żądaniach, skrupulatnego przygotowania dowodów, prawidłowego sformułowania żądań i wniosków, a także zakresu materiału dowodowego, czy nawet postawy drugiej strony. Sprawy niesporne, bez dzieci, z wolą obu stron szybkiego zakończenia, potrafią zamknąć się na jednej rozprawie. Sprawy złożone, z orzeczeniem winy, wieloma świadkami i oportunistycznej postawie choćby jednej ze stron, potrafią trwać kilka lat.
Na czas trwania postępowania znaczący wpływ ma również aktywność pełnomocników. Dobry adwokat działa celowo i wie, w którym momencie należy nacisnąć na przyspieszenie, a kiedy lepiej dać sprawie „odpocząć”.
Formalnie sprawy rozwodowej nie mają przymusu adwokackiego, czyli strona nie ma obowiązku korzystania z pomocy zawodowego pełnomocnika. W praktyce natomiast sprawy o rozwód, w których obie strony działają samodzielnie, kończą się rzadko tak, jak miały się zakończyć. Skomplikowane procedury, formalizm postępowania, emocjonalne zaangażowanie stron oraz dynamika postępowania sądowego – wszystko to sprawia, że brak profesjonalnego pełnomocnika bardzo często prowadzi do błędów, których później nie da się naprawić.
Adwokat w sprawie o rozwód to nie tylko prawnik, który składa pisma i reprezentuje klienta na sali sądowej. To również osoba, która potrafi ominąć pułapkę pochopnej decyzji podejmowanej pod wpływem emocji, doradzić w momencie, gdy sytuacja dynamicznie się zmienia, i pilnować, żeby klient nie zgodził się na warunki, które wydają się do przyjęcia dziś, a za kilka lat okazują się bardzo kosztowne. Z własnego doświadczenia wiem, że klienci, którzy zgłaszają się do mnie po kilku miesiącach samodzielnego prowadzenia sprawy, mają do naprawienia wielokrotnie więcej, niż gdyby przyszli na początku.
Michał Gajda
Adwokat
Skontaktuj się z naszymi adwokatami w Szczecinie lub Warszawie. Odpiszemy w ciągu 24 godzin.
