Internet przez wiele osób wciąż traktowany jest jako przestrzeń anonimowa i mniej formalna, a działalność w sieci, często uznawana za bezkarną. Przekonanie, że działanie „za ekranem” chroni przed odpowiedzialnością, jest jednym z najbardziej niebezpiecznych mitów funkcjonujących w świadomości wielu internautów. W praktyce karnej sprawy dotyczące przestępstw internetowych stanowią coraz większą część postępowań prowadzonych przez Policję i prokuraturę, a ich źródłem bardzo często są pozornie błahe zachowania, które w rzeczywistości stanowią poważne przestępstwa.
Z perspektywy praktyki procesowej istotne jest jedno: Internet nie gwarantuje bezkarności. Może być narzędziem do popełnienia przestępstwa i prowadzić do odpowiedzialności w świecie rzeczywistym.
Jedną z najczęstszych kategorii spraw karnych związanych z aktywnością w sieci są przestępstwa przeciwko czci. Publiczne komentarze, wpisy na forach, posty w mediach społecznościowych czy opinie publikowane pod nazwą firmy bardzo często przekraczają granicę dozwolonej krytyki.
Użytkownicy Internetu odpowiadają karnie za pomówienia godzące w dobre imię innych osób lub podmiotów, a także za znieważające wypowiedzi, niezależnie od tego, czy zostały opublikowane pod nazwiskiem, pseudonimem czy z anonimowego konta. W praktyce błędnie zakłada się, że brak podpisu wyłącza możliwość identyfikacji sprawcy.
Drugą bardzo częstą kategorią są groźby karalne oraz uporczywe nękanie przy wykorzystaniu środków komunikacji elektronicznej. Wiadomości prywatne, komentarze, oznaczanie w postach czy masowe wysyłanie treści mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej, jeżeli wywołują u adresata uzasadnioną obawę, poczucie zagrożenia lub naruszają prywatność.
W praktyce sprawy te często zaczynają się od konfliktów osobistych, sporów rodzinnych lub zawodowych, które przenoszą się do internetu i eskalują. Niekiedy źródłem tych przestępstw są relacje intymne i zawód miłosny. Granica pomiędzy „emocjonalną reakcją” a przestępstwem bywa przekraczana szybciej, niż użytkownicy są tego świadomi.
Znaczącą część postępowań karnych stanowią również sprawy dotyczące oszustw internetowych. Fałszywe ogłoszenia sprzedaży, nieistniejące usługi, podszywanie się pod inne osoby czy manipulowanie danymi w celu uzyskania korzyści majątkowej to klasyczne przykłady czynów, które kończą się zarzutami. Myślę, że większość z nas przynajmniej słyszała od znajomych o próbach wyłudzenia pieniędzy metodą na Blika, gdy sprawca podszywając się pod profilem kogoś z naszych znajomych, prosi o pilne wysłanie mu środków.
Wbrew powszechnemu przekonaniu odpowiedzialność karna nie dotyczy wyłącznie zorganizowanych grup przestępczych. Bardzo często sprawcami są osoby fizyczne, które jednorazowo „chciały coś sprzedać” albo „odzyskać pieniądze”, posługując się nieprawdziwymi informacjami.
Publikowanie cudzych zdjęć, nagrań, korespondencji czy danych osobowych bez zgody uprawnionej osoby jest kolejnym częstym źródłem odpowiedzialności karnej. Dotyczy to w szczególności materiałów o charakterze prywatnym, intymnym lub kompromitującym.
W praktyce bardzo często sprawy te mają związek z rozpadem relacji osobistych lub konfliktami pomiędzy byłymi partnerami. Internet staje się wówczas narzędziem odwetu, który wbrew oczekiwaniom sprawcy, kończy się postępowaniem karnym.
Zakładanie fałszywych kont, posługiwanie się cudzymi danymi lub wizerunkiem w celu wywołania określonych skutków prawnych lub wizerunkowych to kolejne zachowania, za które użytkownicy internetu ponoszą odpowiedzialność karną. Tego rodzaju działania często mają na celu ośmieszenie, zaszkodzenie reputacji lub wprowadzenie innych osób w błąd.
W praktyce sprawy te bywają bagatelizowane przez sprawców jako „żart” lub „trolling”, co nie ma żadnego znaczenia z punktu widzenia odpowiedzialności karnej.
Specyfika komunikacji internetowej sprzyja impulsywności i obniżeniu kontroli nad własnymi wypowiedziami. Brak bezpośredniego kontaktu z adresatem, poczucie dystansu oraz mylne przekonanie o anonimowości powodują, że granice prawa, a niekiedy tylko przyzwoitości, są przekraczane znacznie częściej niż w kontaktach bezpośrednich.
Z perspektywy praktyki karnej internet nie utrudnia jednak organom ścigania identyfikacji sprawców w takim stopniu, jak powszechnie się uważa. Dane techniczne, logi, adresy IP i informacje od administratorów serwisów bardzo często pozwalają na szybkie ustalenie autora konkretnej treści. W praktyce, w przypadku najcięższych przestępstw internetowych, dane sprawcy są ustalane w ciągu kilku dni.
Przestępstwa internetowe bardzo często prowadzą do postępowań, które mimo pozornego „niskiego ciężaru gatunkowego”, niosą poważne konsekwencje. Wymierzona kara (nawet kara pozbawienia wolności), obowiązek zapłaty na rzecz pokrzywdzonego, koszty postępowania czy wpis do rejestru karnego to realne skutki, które dotykają sprawców i poważnie mogą skomplikować ich życie.
Internet nie jest przestrzenią wyłączoną spod prawa karnego. Jest jedynie kolejnym obszarem, w którym codzienne zachowania mogą prowadzić do odpowiedzialności karnej. Najczęstsze przestępstwa internetowe nie wynikają z działalności zorganizowanej, lecz z impulsywnych decyzji, konfliktów i błędnego przekonania o anonimowości.
Z perspektywy praktyki jedno pozostaje niezmienne: im wcześniej użytkownik internetu skonsultuje swoją sytuację z adwokatem, tym większa szansa na ograniczenie negatywnych skutków i uniknięcie eskalacji sprawy.
Adw. Michał Gajda, absolwent Uniwersytetu Szczecińskiego, Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego oraz Uniwersytetu Jagiellońskiego. Ukończył studia podyplomowe z prawa medycznego oraz prawa karnego skarbowego i gospodarczego. W swojej codziennej praktyce zajmuje się obroną w sprawach karnych, w tym o przestępstwa typowo kryminalne, przestępstwa gospodarcze i skarbowe, a także prowadzi obronę lekarzy w sprawach o w tym tzw. błędy medyczne. Jako specjalista od prawa medycznego, reprezentuje podmioty lecznicze z całej Polski, prowadzi szkolenia dla medyków, jest wykładowcą Pomorskiego Uniwersytetu Medycznego, a także uczestniczy w pracach Rady Ekspertów Parlamentarnego Zespołu ds. Medycyny Estetycznej.
